De paardenbloem & de orchidee

In mijn praktijk zie ik het bijna dagelijks. Twee mensen kunnen vergelijkbare klachten hebben, maar totaal verschillend reageren op stress. De één blijft doorgaan, voelt nauwelijks dat het lichaam al lang op de rem trapt en vraagt pas laat om hulp. De ander merkt ieder signaaltje op, raakt sneller overprikkeld en heeft veel tijd nodig om weer op te laden.

Tijdens de opleiding Klinische Psycho-Neuro-Immunologie werd een model besproken dat dit mooi uitlegt: de paardenbloem en de orchidee. Het was één van de onderwerpen uit het eerste jaar dat mij direct aansprak, omdat ik het zo vaak terugzie in de praktijk.

Het model laat zien dat we allemaal worden beïnvloed door twee belangrijke factoren: onze genetische aanleg én de omstandigheden waarin ons zenuwstelsel zich heeft ontwikkeld. Vooral de ervaringen in de eerste levensjaren – de zogenoemde Early Life Stress – hebben daar veel invloed op. Dat gebeurt via epigenetische processen. Je DNA verandert niet, maar de manier waarop bepaalde genen worden aan- of uitgezet wel.

Belangrijk om te weten is dat dit geen vaste persoonlijkheidstypen zijn. Zie het als twee uiteinden van een spectrum. De meeste mensen herkennen zich in beide, al overheerst vaak één patroon.

De orchidee

Een orchidee heeft een gevoelig zenuwstelsel. Prikkels uit de omgeving, emoties, voeding, slaap of stress komen vaak sterker binnen. Dat maakt iemand kwetsbaarder in een drukke of onveilige omgeving. Tegelijkertijd geldt ook het tegenovergestelde. Wanneer de omstandigheden goed zijn, kunnen juist deze mensen zich uitzonderlijk goed ontwikkelen. Ze zijn vaak creatief, empathisch en beschikken over een groot aanpassingsvermogen.

Een deel is aangeboren. Daarnaast spelen de omstandigheden waarin je opgroeit een belangrijke rol. Daarbij denken veel mensen meteen aan een moeilijke jeugd, maar ook een overbeschermende opvoeding kan invloed hebben. Wanneer ouders uit liefde ieder probleem proberen weg te nemen, krijgt een kind weinig gelegenheid om zelf te ervaren dat spanning ook weer voorbijgaat. Juist kleine uitdagingen helpen een zenuwstelsel om veerkracht op te bouwen.

Veel orchideeën proberen stress zoveel mogelijk te vermijden. Dat is begrijpelijk, want prikkels kosten veel energie. Het gevolg is alleen dat de belastbaarheid steeds verder afneemt. De wereld wordt kleiner, omdat steeds meer situaties energie lijken te kosten.

Binnen de fysiologie kennen we het principe van hormese: een kleine, goed gedoseerde prikkel maakt het lichaam uiteindelijk sterker. Denk bijvoorbeeld aan krachttraining, wandelen, een koude douche, ademhalingsoefeningen of bewust iets doen wat je spannend vindt. Niet iedere dag alles tegelijk, maar juist kleine uitdagingen die haalbaar zijn. Zo doet je lichaam nieuwe ervaringen op en groeit langzaam het vertrouwen dat een periode van spanning ook weer gevolgd wordt door herstel.

De paardenbloem

Een paardenbloem groeit bijna overal. Tussen stoeptegels, langs de weg of op schrale grond. Hij past zich gemakkelijk aan en blijft overeind onder omstandigheden waarin veel andere planten het moeilijk zouden hebben. Mensen met een paardenbloempatroon lijken vaak net zo sterk. Ze zetten door, lossen problemen zelf op en nemen gemakkelijk verantwoordelijkheid. Toch vertelt die sterke buitenkant niet altijd het hele verhaal.

Een paardenbloempatroon zien we regelmatig bij mensen die al jong hebben geleerd om op eigen benen te staan. Misschien was er weinig emotionele veiligheid, moest je al vroeg voor anderen zorgen of leerde je dat er weinig ruimte was voor gevoelens.

Het zenuwstelsel past zich daarop aan. Dat is een slimme overlevingsstrategie, want zo kun je blijven functioneren, ook als de omstandigheden niet ideaal zijn.

Juist doordat je zo gewend bent om door te gaan, raak je gemakkelijk het contact met de signalen van je eigen lichaam kwijt. Vermoeidheid wordt genegeerd. Pijn krijgt weinig aandacht. Hulp vragen voelt ongemakkelijk. Er is altijd nog iets wat eerst moet gebeuren.

Van buiten lijkt dat enorme veerkracht. Van binnen kost het vaak veel energie.

Voor veel paardenbloemen voelt vertragen helemaal niet vanzelfsprekend. Sterker nog, rust kan in het begin juist onrust geven. Toch ligt daar vaak de sleutel. Meer aandacht voor slaap, ontspanning, lichaamsbewustzijn en echte verbinding met anderen helpt het lichaam om uit die voortdurende staat van paraatheid te komen.

Waarom dit belangrijk is

Ons lichaam is voortdurend bezig om zich aan te passen aan alles wat het evenwicht verstoort. Daarbij maakt het geen onderscheid tussen emotionele en lichamelijke prikkels. Alles wat het evenwicht verstoort – of dat nu een conflict, een infectie, een verstoorde darmflora of een slechte nachtrust is- vraagt van het lichaam dat het zich aanpast.

Je lichaam blijft leren

Gelukkig is ons lichaam geen vaststaand systeem. Het past zich gedurende ons hele leven aan aan de omstandigheden waarin we leven. Nieuwe ervaringen, voldoende herstel en de juiste begeleiding kunnen ervoor zorgen dat oude reactiepatronen langzaam veranderen. Dat vraagt tijd. Patronen die jarenlang zijn opgebouwd, verdwijnen niet in een paar weken. Maar verandering is wel degelijk mogelijk.

Misschien herken je jezelf vooral in de paardenbloem. Misschien juist meer in de orchidee. Of misschien zie je van allebei iets terug.

Het belangrijkste is misschien wel dit: je lichaam doet niets zomaar.

De manier waarop je vandaag reageert op de uitdagingen van het leven, is geen karaktereigenschap en ook geen teken dat je zwak bent. Het is vaak de optelsom van genetische aanleg én de omstandigheden waarin jouw lichaam zich heeft ontwikkeld.

Binnen mijn praktijk kijk ik daarom niet alleen naar de klacht waarmee je binnenkomt. Ik wil vooral begrijpen waarom jouw lichaam reageert zoals het doet. Welke ervaringen hebben die manier van reageren gevormd? Welke factoren houden de ontregeling in stand? En welke prikkels heeft jouw lichaam nu nodig om weer meer balans te vinden?

Want wat ooit een slimme manier was om te overleven, hoeft vandaag niet langer de manier te zijn waarop jouw lichaam blijft functioneren.

Marielle